102. rocznica powrotu Nowego Miasta Lubawskiego do Polski

W dniu 19 stycznia 2022 roku obchodziliśmy 102. rocznicę powrotu naszego miasta do Ojczyzny. W tym dniu w Kinoteatrze Harmonia odbył się uroczysty koncert w wykonaniu Wojskowej Orkiestry Dętej z Torunia pod dyrekcją por. Joanny Krause.

Naszą szkołę reprezentowały panie Ewelina Niścigorska-Bojarska – dyrektor szkoły, Teresa Bagińska- vicedyrektor szkoły oraz nauczycielka historii Magdalena Kortes, która zaprezentowała rys historyczny dotyczący wydarzeń sprzed 102 lat.

Po zakończeniu I wojny światowej zwycięskie mocarstwa postanowiły zwołać konferencję pokojową celem ustalenia nowych granic oraz powojennych losów przegranych państw. W obradach, które rozpoczęły się 18 stycznia brało udział 27 państw. Stronę polską reprezentowali Ignacy Paderewski i Roman Dmowski.

Konferencja zakończyłą się 28 czerwca 1919 roku przyjęciem liczącego 440 artykułów traktatu zwanego wersalskim. W myśl jego postanowień Polska otrzymała większość ziem utraconych na rzecz Prus w I i II rozbiorze – większą część Wielkopolski i Prus Zachodnich z dostępem do morza. W wyniku plebiscytu i trzech powstań śląskich do rzeczpospolitej włączono również część Górnego Śląska. Obszar Gdańska, Oliwy i spootu oraz pobliskich gmin ustanowiono Wolnym Miastem związanym unią celną z Polską. O losie Warmii, Mazur i Powiśla miał zadecydować plebiscyt, który odbył się 11 lipca 1920 roki i okazał się dla Polski klęską. Granica wschodnia została ustalona dopiero 18 marca 1921 roku w traktacie ryskim kończącym wojnę polsko-bolszewicką.

Zgodnie z postanowieniami traktatu wersalskiego Niemcy zwracały Polsce część Pomorza z dostępem do morza, co stanowiło spełnienie programu pokojowego prezydenta StanówZjednoczonych Wilsona. W granicach Polski nie znalazł się żaden port, stąd szybko zapadła decyzja o budowie własnego portu w Gdyni.

Po ratyfikowaniu traktatu wersalskiego przez parlament niemiecki rozpocęło się przejmowanie Pomorza przez Polskę. Przyłączaniem ziem zajął się Front Pomorski pod dowództwem generała Józefa Hallera. Pierwszym zajętym miastem był Golub; to tutaj 17 stycznia 1920 roku mostem na Drwęcy od strony Dobrzynia wkroczyli Hallerczycy.

Dzień później oddziały Pomorskiej Dywizji Strzelców weszły do torunia – stolicy nowego polskiego województwa pomorskiego. Tego dnia wojska polskie oswobodziły także Brodnicę. Dzień później – 19 stycznia 1920 roku do Polski wróciło Nowe Miasto Lubawskie. Akcja przejmowania ziem polskich od Niemców została zakończona 10 lutego w Pucku uroczystymi zaślubinami Polski z morzem.

W Nowym Mieście Organizatorem życia polskiego od połowy 1919 r. była Parafialna Rada Ludowa. Jej przewodniczącym został Bolesław Michałek, radny miejski w magistracie. Na podstawie umowy między pełnomocnikami polsko-niemieckimi polskim delegatem przy nowomiejskiej landraturze został Julian Sas-Jaworski, który z ramienia rządu polskiego zajmował się przejmowaniem mienia państwowego i poszczególnych urzędów.

Na kilkanaście dni przed wkroczeniem do miasta polskich oddziałów tj. w styczniu 1920 roku, Towarzystwo Śpiewacze „Harmonia” zorganizowało dwa koncerty pod dyrekcją Feliksa Nowowiejskiego. Twórca „Roty” i „Legendy Bałtyku” czynnie włączył się w akcję propagandową na rzecz przyłączenia Warmii do Polski. Był on rdzennym Warmiakiem, występując jako mówca i muzyk w rodzinnym Barczewie (Wartembork). Objeżdżał on tereny plebiscytowe i sąsiadujące z nim miasta, odwiedzając m. in. Nowe Miasto. Pierwszy koncert, który odbył się 1 stycznia 1920 r. w Nowym Mieście został powtórzony 6 stycznia 1920 r. Wystąpił na nich 321-osobowy chór mieszany „Harmonia”. Na koncertach dyrygował chórem Feliks Nowowiejski, który przybył do miasta bezpośrednio przed imprezą. Solistką była Helena Sosińska śpiewaczka opery hamburskiej, często współdziałająca w wieczorach muzycznych aranżowanych przez kompozytora.

Nadszedł w końcu historyczny w dziejach naszego miasta moment. 17 stycznia 1920 roku   o godz. 16.00 został podpisany protokół przekazujący władzę powiatową dwóm delegowanym przez Radę Ludową przedstawicielom dr. Teofilowi Rzepnikowskiemu  i L. Raszkowskiemu. Po podpisaniu protokołu dotychczasowy landrat von Versen wyrzekł pamiętne słowa: „A więc jestem tu zbyteczny” i wśród ukłonów opuścił gmach starostwa, otoczony niemiecką konnicą opuścił miasto. Ostatnie niemieckie oddziały opuściły miasto 19 stycznia o godz. 10.00. Społeczeństwo zaczęło stroić ulice na przyjęcie oddziałów Wojska Polskiego.

O godz. 11.00 wyruszyła w kierunku Kurzętnika procesja, aby powitać wojsko. Czekano kilka godzin u progów miasta, zanim krótko przed 15.00 zjawił się oczekiwany oddział, symbol niepodległości i złączenia z ukochaną Ojczyzną. Na czele oddziału kroczył porucznik Ryszard Wybraniec. Żołnierzy witała wierszem młoda dziewczyna, a oficjalnego powitania dokonał komisaryczny burmistrz Antoni Kycler, ofiarując tradycyjnie chleb i sól. Porucznik zameldował przybycie wojska. Gorące przemówienie wygłosił mecenas Michałek. Wśród bicia dzwonów wojsko wkroczyło na nowomiejski rynek, gdzie witał ich radca Bolesław Michałek. Ukoronowaniem uroczystości była zabawa zorganizowana w progimnazjum.

Po przejęciu ziem powiatu lubawskiego z rąk niemieckich strona polska przystąpiła do tworzenia własnych organów władzy. W miejsce landratury niemieckiej utworzono Powiat Lubawski z siedzibą w Nowym Mieście na czele ze starostą dr Teofilem Rzepnikowskim.  Po odzyskaniu niepodległości w oficjalnych dokumentach używano nazwy „Nowe miasto-Pomorze” lub „Nowe Miasto nad Drwęcą”, dzisiejszą nazwę miasta stosowano od 1 stycznia 1937 r.